ANDRZEJ STRUG (TADEUSZ GAŁECKI
28 Kasım 1871—9 Aralık 1937
ÖMER FARUK EREN
Yazar, gazeteci, senarist, sosyalist ve bağımsızlık aktivistiydi. Bugünlerde biraz unutulmuş bir yazardır. Çağdaşları, acıma duygusunu gizlemeden, onu “Polonya solunun vicdanı”, “fikirlerin yılmaz şövalyesi”, “her şeyi hisseden ruh”, “insan haklarının koruyucusu” ve “sosyal yaşamın saflığının elçisi” olarak adlandırdılar. Kuşağının önde gelen yazarlarından biri olmasına rağmen, son derece aktif ve çalkantılı biyografisi çoğu zaman eserlerinin gölgesinde kaldı.
Asi Varis
Edebiyatta Andrzej Strug olarak tanındı. Bölünme dönemindeki siyasi yeraltı hareketindeki ve gizli örgütlerdeki faaliyetleri ona çok sayıda takma ad kazandırdı: Yoldaş August, “Kudłaty”, Andrzej Gąsienica, Stanisław Borszowski ve Onbaşı Borsza. Gerçek adı Tadeusz Gałecki idi.
1871’de Lublin’de doğdu. Babası, Junosza arması taşıyan yoksul bir soylu olan Władysław Gałecki idi. Annesi Paulina Miklaszewska ise varlıklı bir orta sınıf ailesinden geliyordu.
Strug, başarısız Ocak Ayaklanması’nın (babasının katıldığı ve her iki amcasının da sürgüne gönderildiği) gölgesinde yetişmiş bir kuşağa mensuptu. Bohdan Cywiński’nin ifadesiyle, isyankar bir kuşak, hükümetin yoğunlaşan Polonya karşıtı politikasına rağmen, tabandan gelen siyasi yaşamın yeniden doğuşuna yol açtı ve İkinci Polonya Cumhuriyeti’nin sivil toplumunun temellerini attı. Gençliği, zamanının entelektüel aktivistinin biyografisinin bir örneği hükmündedir.
Puławy’de, köylerde gizli Lehçe eğitimini organize eden Halk Eğitim Kulübü’nde aktif oldu. Köylüler arasında vatanseverlik temalı okuma materyalleri ve sosyalist edebi eserler dağıttı. Bu yasadışı eylem nedeniyle, diğer sekiz öğrenciyle birlikte tutuklandı ve Varşova Kalesi’nin kötü şöhretli Onuncu Köşkü’nde hapsedildi. Yıllar sonra şöyle yazdı:
“Böyle bir düşünce deneyi ancak bir hapishanede, hem de Onuncu Köşk gibi bir hapishanede yapılabilir. Kendi düşüncelerimi gördüm. Kendimi gördüm. Var olan her şeyin vizyoner doğası. Dünya ve kendimiz hakkında imkansız bir anlayış. Geçmiş ve gelecek.” Orada bir yıl dört ay geçirdi. Sonunda cezası verildi: Arkhangelsk Valiliğine üç yıl sürgün. Ailesi tarafından yeterli miktarda para sağlandığı için orada ücretli bir işte çalışmaktan kurtuldu. Bilimsel keşif gezilerine katıldı, Krasiński ve Prus’u Rusçaya çevirdi, Fransızca öğrendi ve hatta ilk yazılarını kaleme aldı. Bir arkadaşına yazdığı mektupta şöyle itiraf etti:
“Arkhangelsk’te, sürgünde çok utanarak ve gizlice yazmaya başladım, Tanrı korusun kimse isteklerimden şüphelenmesin diye. Gelecek planlarım çoktan belli. Gazeteci olmak istiyorum, yani gazeteci ya da gazetede karalayan bir yazar. Zaman gösterecek bunların hepsinin nasıl sonuçlanacağını. Şimdilik hoş hayallerim var.”
1900 yılının sonunda Polonya’ya döndü. 1901’de Varşova’ya yerleşti ve Honorata Rechniewska ile evlendi. Aynı yıl, Żeromski’nin eserleri üzerine eleştirel bir edebiyat çalışmasıyla çıkış yaptı ve bu çalışmasıyla 200 kronluk büyük bir ödül olan Bilim-Edebiyat Birliği Ödülü’nü kazandı. Żeromski, aslında (Dostoyevsky ve Tolstoy ile birlikte) onun en büyük edebi ilham kaynaklarından biri olacaktı.
Yeraltı Adamı
Strug’un eserlerini sosyal ve siyasi faaliyetlerinden bağımsız olarak tartışmak imkansızdır; bunlar ayrılmaz bir şekilde birbirine bağlıdır. Romanlarında güncel siyasi konulara dair gözlemlerini de içeren bir yazar-aktivistti. Dahası, eserlerinin çoğuna otobiyografik motifler de kattı. Varşova’da, PPS işçi çevrelerinde komplo faaliyetlerine başladı. Çarlık polisi onunla ilgilenmeye başlayınca, eşiyle birlikte Polonya Krallığı’ndan Kraków’a siyasi mülteci yolunu izledi. Orada Jagiellonian Üniversitesi’nde eğitimine başladı ve komplo faaliyetlerine devam etti.
1904 yılının sonunda ilk kısa öyküsü “Nekrolog”u yayınladı. Bu, kısa süre sonra sosyalist hareketin kurgusal bir kroniği olan “Ludzie Undergroundni” adlı tam bir seriye dönüşecekti. Ancak bu dönemde öncelikle parti gazeteciliğiyle meşguldü. Gazeta Ludowa (Halk Gazetesi) ve Robotnik Wiejski (Kırsal İşçi) gazetelerinin editörlüğünü yaptı ve ayrıca PPS Kırsal Bölümü’nde de aktif olarak çalıştı. 1905 devrimi patlak verdiğinde Varşova’ya döndü. Bu sefer tesadüfen, bir başka köylü aktivisti Tadeusz Gałecki ile soyadı benzerliği nedeniyle tekrar hapse atıldı. PPS’deki faaliyetleri yasal olarak daha ciddi bir suç olarak kabul edildiğinden ve yetkililerin soruşturma sırasında bunları ortaya çıkaracağından korktuğu için suçlamaları kabul etti.
Seine Nehri kıyısındaki kalışını hayatının en mutlu dönemi olarak tanımladı; daha önce parti çalışmalarının baskısı nedeniyle geri plana itilen edebi çalışmalarına nihayet kendini adayabilmişti. Paris’te ilk romanlarını hazırladı: “Jutro” (1908), “Dzieje jedno kulu” (Tek Kurşunun Hikayesi) (1910) ve “Portret” (Portre) (1912).
“Yarın”, idamı bekleyen bir devrimcinin ölüm döşeğindeki düşünceleridir. En ünlü kitaplarından biri olan “Bir Füzenin Hikayesi”nde (Agnieszka Holland tarafından “Ateş” filminde uyarlanmıştır), yıllar sonra bir röportajda açıkladığı gibi, “devrimin talihini ve talihsizliklerini içeriden, tamamen insani ahlaki deneyimiyle sunmak” istedi.
“Babalarımız” kitabı da bu döneme aittir. Ocak Ayaklanması’na adanmış kısa öykülerden oluşan bu kitap, ayaklanmanın başarısızlığının nedenlerini edebi bir şekilde analiz eder ve aynı hataların tekrarlanmaması konusunda uyarıda bulunur.
Lejyonlara gönüllü olarak katılan on altı yaşındaki bir gencin stilize edilmiş günlüğü olan Sylwek’te (Strug’un astı Sylwester Kowalczewski’den esinlenerek), cephedeki günlük yaşamı, duyguları ve yukarıda gelişen siyasi kargaşanın ortasında sıradan askerlerin şaşkınlığını sade ama lirik bir üslupla şöyle tasvir etti:
“Ne yapacağız ve nereye gideceğiz? Bir yanda Moskalofil Ulusal Demokratlar, diğer yanda Avusturya’ya satılmış Ulusal Demokrat Parti (NKA) destekçileri ve biz, garipler gibi ortada kalmış, yalnız ve terk edilmiş Polonyalı askerler, evsiz yetimler…”
“Ulusun Vicdanı”
Yeniden doğan Polonya’da Strug kendini kamu işine adadı: İşçi Üniversiteleri Derneği’nin kurucularından biri oldu ve Polonya Yazarlar Sendikası yönetim kurulunda görev yaptı. 1929’da Polonya Sosyalist Partisi’nden (PPS) senatör oldu. Ancak İkinci Polonya Cumhuriyeti’nin siyasi hayatı ona birçok hayal kırıklığı yaşattı. Savaşlar arası gerçekliği kabullenme girişimi “Marek Świda Kuşağı” oldu. Roman, 1905 devriminin patlak vermesinden önce başlar ve 1920’lerde sona erer. Strug yine birçok otobiyografik unsuru kodlar: Başroldeki Świda’yı, babasının büyük hayal kırıklığına rağmen, aile çiftliğine tamamen ilgisiz genç bir efendi olarak tanıyoruz. Daha sonra Puławy ve Kraków’daki çalışmalar, Lejyonlar, Bolşeviklerle savaş, bağımsızlığın sarhoşluğu ve nihayetinde, kahraman için “Polonya, tadını çıkaracak vakit bulamadan aniden yaşlanmış gibi görünüyordu” söz konusu olduğunda, genç Polonya demokrasisinin kaosuna duyulan hayal kırıklığı anlatılır.
Wiadomości Literackie ile yaptığı bir röportajda şunları söyledi: “Polonya gerçekliğine derinden bağlıyım, ancak sözde resmi gerçeklikle hiçbir ortak noktam yok ve onunla hiçbir ilgim olsun istemiyorum.”
Hayatının geri kalanında, ilerleyen böbrek hastalığı giderek bunu yapmasını engellese de, sayısız sivil girişim yarattı ve destekledi. Son, tamamlanmamış eseri, 1914 tarihli “Pieniądz”ın devamı niteliğindeki “Milyarlar”dır. New York şehrinde geçen kitap, yırtıcı kapitalizmin bir eleştirisi ve yaygın tüketimciliğin ve derinleşen eşitsizliğin sonuçlarına karşı bir uyarı niteliğindedir.
Andrzej Strug 9 Aralık 1937’de öldü. Cenaze töreni binlerce kişinin katıldığı bir gösteriye dönüştü. Siyasi rakiplerin yan yana yürüdüğü, benzeri görülmemiş bir gösteriydi: kırmızı bayraklı işçiler, Piłsudski’yi destekleyen lejyonerler, Yahudiler, Ukraynalılar ve Belaruslular. Władysław Broniewski o dönemde “Andrzej Strug’un Ölümü Üzerine” adlı şiirini yazmıştı:
Yeraltı halkından doğduk,
ve beşiğimizin üzerinde açıldı,
trajik ve karanlık bir gecenin ortasında,
tek bir kurşunun öyküsü.
Dokuz yüz beş yıl
o kurşunu bağrımıza sapladı.
Okulumuz fırtına ve karanlıktı,
Vistula üzerinde parlayan darağacı.
Ve bu mermiyi hayatımız boyunca taşıdık,
savaş şapkasıyla, tüfekçi üniformasıyla…
Şiir bize savaşmayı öğretti;
